Processierupsen: gevaar voor hond en kat in België

Elk jaar, van mei tot juli, komen honden met een gezwollen tong bij de dierenarts terecht nadat ze aan een processierups hebben gesnuffeld of gelikt. Lange tijd bleef het insect beperkt tot het noordoosten van het land, maar nu vestigt het zich ook in Wallonië. We publiceren dit artikel in oktober omdat het volgende seizoen zich nu voorbereidt: lege nesten blijven jarenlang brandharen afgeven en zijn veel beter te zien in kale bomen.

Twee soorten, twee seizoenen

De eikenprocessierups

Thaumetopoea processionea is een inheemse soort die al sinds de 19e eeuw in Vlaanderen voorkomt. De plagen concentreren zich in het noordoosten van Limburg, de provincie Antwerpen en de Kempen. De eitjes overwinteren in de kruin van de eiken en komen uit in april of mei. Vanaf het derde larvestadium, rond half mei, krijgen de rupsen brandharen. De nachtelijke processies, van juni tot half juli, vormen het hoogtepunt van het gevaar.

In Wallonië was de soort vóór 2018 nooit waargenomen. De eerste haarden werden in 2019 ontdekt in de streek van Aarlen en Eupen, en het verspreidingsgebied blijft groeien.

De dennenprocessierups

Thaumetopoea pityocampa leeft op dennen en ceders. Haar kalender is omgekeerd: de rupsen overwinteren in grote witte, wattige nesten aan het uiteinde van de takken en dalen tussen januari en mei in processie naar de grond, met een piek van blootstelling in maart. Oorspronkelijk mediterraan, rukt ze met de klimaatopwarming op naar het noorden en is ze al waargenomen in het zuiden van België.

Waarom die haren zo gevaarlijk zijn

Eén rups draagt tot 700.000 brandharen van 0,2 tot 0,3 mm, onzichtbaar voor het blote oog. Ze geven een giftig eiwit af bij contact met huid of slijmvliezen, laten los bij de minste verstoring van het dier, verspreiden zich met de wind over tientallen meters en blijven kleven aan vervellingen en nesten. U hoeft dus geen rups aan te raken om getroffen te worden.

De hond is het eerste slachtoffer omdat hij aan de grond snuffelt en soms probeert een rups te bijten. De kat besmet zich vooral door haar poten te likken na over een processie te hebben gelopen.

De symptomen bij hond en kat

De tekenen verschijnen binnen enkele minuten tot enkele uren:

• overvloedig kwijlen, draderig speeksel, hevig krabben aan de bek met de poten;
• gezwollen tong, paarsrood, daarna hard en pijnlijk;
• zwelling van lippen, snuit en soms keel;
• braken, weigeren te drinken en te eten;
• rode, tranende ogen als de haren het oog hebben geraakt;
• ademnood als de keel opzwelt: luid hijgen, blauwachtige slijmvliezen, plotse lusteloosheid.

Zonder snelle behandeling kan het getroffen deel van de tong afsterven en binnen enkele dagen afvallen, waardoor het dier niet meer normaal kan drinken en eten. Het massale kwijlen en de plaatselijke zwelling van de bek onderscheiden dit spoedgeval van een hitteslag.

Wat u onmiddellijk doet

1. Bescherm uzelf: trek handschoenen aan, de haren zijn voor u even irriterend.
2. Spoel overvloedig bek, tong en ogen met lauw water, met een spuit zonder naald of een fles, en laat het water naar voren lopen zodat het dier het niet inslikt.
3. Wrijf nooit: wrijven breekt de haren en geeft meer gif vrij.
4. Verwijder de haren niet met de hand en geef geen enkel geneesmiddel voor mensen.
5. Bel onmiddellijk de dierenarts, ook als de tekenen licht lijken. 's Avonds of in het weekend contacteert u de dierenarts van wacht (zie hoe de wachtdienst werkt).

De dierenarts geeft ontstekingsremmers, antihistaminica en pijnstillers. Hoe sneller de behandeling, hoe groter de kans om de tong te redden. In Zoolinko, het gratis gezondheidsboekje, geeft de noodtoegang van 72 uur de dierenarts van wacht inzage in de fiche van uw dier, gekoppeld aan zijn chip.

Preventie tijdens het seizoen

• Houd uw hond van mei tot juli aan de leiband bij eiken en laat hem niet snuffelen aan de voet van alleenstaande bomen in de volle zon, die het vaakst bezet zijn.
• Herken de nesten: zijdeachtige witte klompen die geel of bruin worden, tegen de stam of onder de dikke takken; bij zware plagen zijn ze soms meer dan een meter lang.
• Laat in de buurt van een haard geen wasgoed buiten drogen van mei tot september, zoals de Waalse overheidsdienst aanbeveelt.

Die voorzorgen komen bovenop de kalender van teken en vlooien: de risicoseizoenen in België en onze lijst van giftige planten.

Waarom u er in oktober mee bezig moet zijn

De rupsen zijn verdwenen, het gevaar niet. Verlaten nesten, vol vervellingen en haren, blijven jarenlang brandharen afgeven; Ecopedia spreekt van tot acht jaar. Een hond die graaft aan de voet van een eik of een herfstwind volstaat om de haren weer in omloop te brengen. Zodra de bladeren gevallen zijn, vallen de nesten veel beter op: inspecteer dan uw tuin en uw gewone wandelroutes.

In de herfst en de winter wachten ook de eitjes van de volgende generatie in de kruinen en plannen de gemeenten het verwijderen van nesten, idealiter van april tot mei, voordat de rupsen brandharen krijgen. En de dennenprocessierups spint haar winternesten precies in deze periode.

Een nest melden: wat de gemeenten doen

Raak nooit zelf een nest aan: geen waterstraal, geen insecticide uit het tuincentrum, geen verbranding, geen vuilniszak. De bestrijding is werk voor professionals met stofzuigers met fijne filters.

• In Vlaanderen meldt u het nest bij uw gemeente of de brandweer, die het verwijderen op openbaar domein organiseren en u adviseren voor privéterrein.
• In Wallonië wijst elke getroffen gemeente een "référent chenille processionnaire" aan. Die adviseert eigenaars en geeft meldingen door aan het Waalse Observatorium voor de gezondheid van de bossen, dat de nestenkaart bijhoudt.
• In Brussel blijft de soort zeldzaam; verwittig bij twijfel uw gemeente of Leefmilieu Brussel.

Voor ernstige gevallen bij mensen zijn 112 en het Antigifcentrum (070 245 245) de juiste nummers.